Tết Hàn Thực – Vì sao lại ăn bánh trôi bánh chay?

Tết Hàn Thực là gì vậy? Ăn lạnh cho… đỡ nóng?

Trước tiên, mình xin xác nhận: Tết Hàn Thực không phải là "tết ăn bánh trôi bánh chay". Ngược lại, bánh trôi bánh chay là cách hai truyền thống đã hòa quyện với nhau một cách cực kỳ khéo léo và đáng yêu.

Tết Hàn Thực diễn ra vào ngày mùng 3 tháng 3 âm lịch hằng năm. Tên gọi "Hàn Thực" có nguồn gốc từ Trung Quốc, với một câu chuyện vô cùng cảm động về trung thần Giới Tử Thôi thời Xuân Thu - Chiến Quốc (hơn 2000 năm trước).

Theo tiểu thuyết cổ điển "Đông Chu Liệt Quốc", Giới Tử Thôi đã theo phò tá Công tử Trùng Nhĩ (sau này là Tấn Văn Công) suốt 19 năm lưu vong gian khổ. Trong một lần cùng quẫn, khi lương thực cạn kiệt, Giới Tử Thôi đã lén cắt thịt ở đùi mình nấu cho công tử ăn để cứu sống ông.

Khi Tấn Văn Công lên ngôi, trong lúc ban thưởng công thần, lại quên mất Giới Tử Thôi. Không như những người khác tranh giành phong thưởng, Giới Tử Thôi vốn khinh bỉ việc khoe công, chỉ vào chúc mừng một lần rồi cáo ốm về nhà, yên phận nghèo khổ, đi khâu giày thuê nuôi mẹ già.

Khi láng giềng khuyên ông nên tự trình bày công lao để nhận thưởng, Giới Tử Thôi từ chối: "Những người theo hầu không biết ý trời, dám tự nhận là công mình, ta nghĩ lấy làm xấu hổ lắm, chẳng thà đi khâu giày mà ăn còn hơn."

Cuối cùng, theo lời khuyên của mẹ, Giới Tử Thôi đưa mẹ già lên núi Miên Sơn ẩn cư. Khi Tấn Văn Công tỉnh ngộ và sai người lên núi mời ông xuống nhận thưởng, Giới Tử Thôi kiên quyết từ chối. Trong cơn tức giận, vua cho đốt rừng để ép ông ra, nhưng Giới Tử Thôi quyết tâm ôm mẹ chết cháy dưới gốc cây liễu.

Tấn Văn Công hối hận tột cùng, lập miếu thờ Giới Tử Thôi và ra lệnh: mỗi năm vào ngày 3/3 (ngày đốt rừng), cấm toàn dân dùng lửa, chỉ ăn thức ăn lạnh đã chuẩn bị từ trước để tưởng nhớ ông. Từ đó có tên gọi "Hàn Thực" – "hàn" là lạnh, "thực" là ăn.

Nhưng ở Việt Nam thì sao?

Câu chuyện thú vị bắt đầu từ đây. Tết Hàn Thực đã du nhập vào Việt Nam từ rất sớm, có thể từ thời Bắc thuộc hoặc sau đó. Nhưng điều đặc biệt là người Việt đã "cải biến" nó theo cách riêng.

Bằng chứng sớm nhất: Vua Trần Nhân Tông năm 1291 từng viết trong bài thơ tặng sứ giả Trung Quốc: "Bánh rau mùa xuân, như ngọc hồng bầy đầy mâm, Đó là phong tục của nước An Nam xưa nay."

Chú ý từ "xưa nay" – có nghĩa là đã có từ lâu rồi! Tuy nhiên, thời Trần thì chủ yếu làm "bánh xuân" (một loại bánh cuốn rau), chứ chưa phải bánh trôi bánh chay như hiện tại.

Mãi đến thời Lê Trung Hưng (1533-1789), bánh trôi bánh chay mới thịnh hành. Lê Quý Đôn thế kỷ 18 ghi nhận: "Tục nước ta trọng nhất bánh trôi nước, mỗi năm cứ ngày mồng 3 tháng 3 thì làm bánh ấy."

Thế nên, chính xác hơn là Tết Hàn Thực đã "tiến hóa" qua nhiều giai đoạn trên đất Việt - từ bánh cuốn rau thời Trần đến bánh trôi bánh chay thời Lê-Nguyễn, nhưng đều mang ý nghĩa tưởng nhớ tổ tiên.

Điều đặc biệt: người Việt không ăn đồ nguội nguyên ngày, không kiêng dùng lửa như ở Trung Quốc. Ngược lại, Tết Hàn Thực trở thành một ngày tưởng niệm tổ tiên nhẹ nhàng, kiểu phiên bản mini của Tết Thanh Minh hay Rằm tháng Bảy. Không đi tảo mộ cũng được, chỉ cần thắp hương tại gia, dâng chút bánh thơm, là đủ lòng thành.

Bánh trôi bánh chay là món ăn hay là ký ức?

Nếu bạn nghĩ bánh trôi bánh chay là món ăn ngẫu nhiên nào đó được chọn cho ngày 3/3 âm lịch thì… sai rồi nhé. Nó là một lựa chọn đầy chủ ý và biểu tượng.

Bánh trôi – tròn, lạnh, sâu sắc

Bánh trôi là viên bánh tròn nhỏ làm từ bột nếp, nhân đường phên (loại đường nâu quê xưa), luộc chín rồi thả vào nước mát. Cắn một miếng, thấy lớp vỏ dẻo dai, bên trong là ngọt ngào tan chảy. Không cần dầu mỡ, không cầu kỳ, nhưng lại cực kỳ cuốn.

Bánh trôi thường được ví như thân phận người phụ nữ xưa: "Thân em vừa trắng lại vừa tròn, Bảy nổi ba chìm với nước non…"

Đơn giản vậy mà triết lý thâm sâu.

Bánh chay – mềm, thanh, nhẹ lòng

Còn bánh chay thì gần giống bánh trôi, nhưng to hơn, bên trong có nhân đậu xanh tán nhuyễn trộn đường. Sau khi luộc, bánh được cho vào bát nước đường loãng, có thêm một chút tinh dầu hoa bưởi hoặc gừng, rắc lên ít vừng hay dừa nạo. Nhẹ nhàng, thanh mát, đúng kiểu "tráng miệng văn hóa".

Sâu hơn nữa: Ý nghĩa theo quan niệm ngũ hành

Không chỉ đơn giản là món ăn lạnh, bánh trôi bánh chay còn mang ý nghĩa phong thủy sâu sắc. Ngày 3/3 âm lịch đánh dấu sự kết thúc của Mộc khí, chuyển sang Kim khí. Bánh trôi bánh chay màu trắng thuộc Kim, được dùng để cân bằng âm dương, mong mùa hè không quá oi bức.

Hình dáng tròn đều bên ngoài, nhân vuông bên trong, gợi lên hình tượng trời tròn đất vuông, hài hoà vạn vật.

Hay thậm chí… từ thời Hùng Vương?

Có những sự tích cho rằng, bánh trôi bánh chay có nguồn gốc từ thời Hùng Vương, nhắc nhở về câu chuyện "bọc trăm trứng" của Âu Cơ. Trăm viên bánh nhỏ tượng trưng cho trăm quả trứng của Đức Lạc Long Quân – bánh trôi cho 50 người con lên rừng theo mẹ, bánh chay cho 50 người con xuống biển theo cha.

Thế nên có thể nói, bánh trôi bánh chay là món ăn làm từ ký ức, ăn để nhớ.

Không khí Tết Hàn Thực – yên mà không buồn, nhỏ mà rất sâu

Giữa một năm đầy ắp ngày lễ hội sôi động, Tết Hàn Thực là dấu lặng văn hóa. Không rình rang trống kèn, không đèn hoa rực rỡ, chỉ là một buổi sáng nhẹ, bếp có tiếng lách tách nước sôi, tay người nhào bột, vê bánh, khấn thầm.

Thú vị là Tết Hàn Thực không bắt buộc phải mua gì đắt đỏ. Thậm chí, có nhiều người chọn không mua bánh sẵn, mà cùng nhau làm tại nhà – không chỉ để đúng lễ mà còn là dịp sum họp gia đình.

Một chi tiết nhỏ nhưng có ý nghĩa: Khi cúng, người ta thường đặt 3 hoặc 5 bát bánh trôi, 3 hoặc 5 bát bánh chay – vì theo quan niệm cha ông, số lẻ là số tâm linh, mang lại may mắn.

Bạn thử nghĩ xem: những buổi sáng mùa hè sớm, trời chưa nắng gắt, mẹ với bà cười nói vừa làm bánh vừa kể chuyện xưa. Đứa trẻ thì vo bánh méo mó, nhưng vẫn được khen là "đẹp hơn ngoài hàng". Hồi ấy, đâu có mạng xã hội để check-in, nhưng có những ký ức mà cả đời sau vẫn nhớ mãi.

Tại sao không phải món khác mà là bánh trôi bánh chay?

Câu hỏi này rất đáng yêu – và thực ra có lý do đấy chứ.

• Thứ nhất, bánh trôi bánh chay là món nguội – đúng tinh thần "hàn thực". Ăn nguội, không cần hâm nóng, không nhiều gia vị, không dầu mỡ → nhẹ bụng, nhẹ lòng.
• Thứ hai, món này có thể làm bằng tay tại nhà, không cần kỹ thuật quá phức tạp, phù hợp với truyền thống người Việt – đề cao tính "tự làm, tự dâng".
• Thứ ba, nó tròn trịa – tượng trưng cho sự đầy đặn, viên mãn – rất phù hợp để cúng dường tổ tiên, ông bà.
• Thứ tư, từ góc nhìn ngũ hành, màu trắng thuộc Kim, cân bằng được Mộc khí cuối mùa xuân, chuẩn bị chuyển sang mùa hè.

Nói cách khác, bánh trôi bánh chay là "món lễ nghi dễ thương" – vừa đẹp, vừa ý nghĩa, vừa dễ làm. Nên dù Tết Hàn Thực không yêu cầu cụ thể món gì, thì món bánh này nghiễm nhiên chiếm vị trí đầu bảng.

Còn giới trẻ bây giờ thì sao? Còn ai nhớ Tết Hàn Thực không?

Câu trả lời là: có chứ, nhưng nhiều bạn trẻ chỉ biết đến Tết Hàn Thực như một trend "check-in làm bánh" trên mạng. Bánh thì có thể mua ngoài tiệm, hoặc đặt trên app, cúng thì có thể "mẹ làm sẵn rồi", xong rồi… hết.

Điều này không sai. Nhưng nếu dừng lại 5 phút để hiểu tại sao ta làm điều đó, thì những viên bánh ấy sẽ có thêm một lớp ý nghĩa.

Thay vì làm bánh chỉ để "cho vui", hãy thử làm một mẻ bánh nhỏ với người thân, ngồi nghe mẹ kể chuyện Tết xưa, hay gọi về cho bà hỏi xem ngày xưa làm bánh bằng gì. Có thể bạn sẽ nhận ra, có nhiều thứ dễ thương hơn cả Instagram story.

Bánh thì nhỏ, nhưng tình thì to

Tết Hàn Thực là một dịp rất… Việt. Nó thể hiện đúng tinh thần người Việt: không phô trương, nhưng sâu sắc. Không cần tiệc tùng linh đình, chỉ cần đĩa bánh trôi, chén bánh chay, nén hương trầm là đã đủ để nói lời "con nhớ ông bà".

Từ thời Trần Nhân Tông thế kỷ 13 với "bánh xuân" đến Lê Quý Đôn thế kỷ 18 với "bánh trôi nước", rồi đến ngày nay, truyền thống làm bánh tháng 3 này đã "tiến hóa" và tồn tại hơn 700 năm trên đất Việt. Nó đã hòa quyện với câu chuyện Lạc Long Quân - Âu Cơ, với triết lý âm dương ngũ hành, và dần dần "gặp gỡ" với tên gọi Tết Hàn Thực từ Trung Hoa, tạo nên một nét văn hóa độc đáo qua bao thế hệ người Việt.

Dù bạn là Gen Z bận rộn, Gen Y mải lo deadline, hay Gen X đang loay hoay làm bố mẹ, thì một ngày Tết Hàn Thực nhẹ nhàng cũng là lúc tốt để nhìn lại ký ức, nối lại truyền thống, không quá to tát, nhưng rất đáng yêu.

Vậy năm nay, bạn có định làm bánh trôi bánh chay không? Hay ít nhất, là ăn một viên bánh và nhớ về người thân đã khuất, nhớ về mùi bếp xưa và những câu chuyện cũ?

Bởi đôi khi, những điều ý nghĩa nhất lại đến từ những thứ nhỏ xíu và rất đỗi quen thuộc. Như một viên bánh trôi – bảy nổi ba chìm, mà cả đời vẫn nhớ vị.