Đôi điều về ngày Sóc và ngày Vọng

Ngày Sóc (朔) và ngày Vọng (望)

Theo thiên văn học, hai thời điểm mà mặt trời, mặt trăng, trái đất thẳng hàng nhau gọi là Sóc và Vọng.

Trong đó, điểm Sóc là thời điểm mặt trăng và mặt trời nằm về cùng một phía với trái đất (gọi là giao hội). Khi đó vào ban đêm, ở nửa tối của trái đất, chúng ta sẽ không thể nhìn thấy mặt trăng.

Ngược lại, điểm Vọng là thời điểm mặt trời và mặt trăng nằm về hai phía của trái đất (gọi là đối xung). Và đó là lúc chúng ta sẽ thấy mặt trăng tròn và sáng nhất.

Khoảng thời gian giữa hai điểm Sóc kế tiếp nhau bằng thời gian mặt trăng quay hết một vòng quanh trái đất (trung bình 29,5302 ngày), được gọi là tháng giao hội. Do không để số lẻ khi làm lịch nên các tháng giao hội sẽ được làm tròn thành chuỗi các tháng có 29 ngày và 30 ngày. Các tháng này gọi là tháng âm. Tháng âm có 29 ngày gọi là tháng thiếu, tháng âm có 30 ngày gọi là tháng đủ.

Ngày là đơn vị được dùng chung cho cả dương lịch và âm lịch, được bắt đầu từ nửa đêm tới nửa đêm tiếp theo (từ 0 giờ đến 24 giờ). Các nhà làm lịch quy ước ngày có chứa điểm Sóc (ở bất kỳ thời điểm nào trong ngày kể từ 0 giờ cho dù điểm sóc có rơi vào lúc 23 giờ 59 phút 59 giây) gọi là ngày Sóc, tức ngày mồng một của tháng âm lịch.

Khi từ điểm Sóc đến điểm Vọng, mặt trăng quay được nửa vòng quanh trái đất, tương ứng nửa tháng âm lịch nên ngày giữa tháng đó được gọi là ngày Vọng, tức ngày rằm của tháng âm lịch.

Quan niệm dân gian về ngày Sóc và ngày Vọng

Có quan niệm cho rằng, mặt trời mang tính Dương, mặt trăng mang tính Âm. Vào ngày Sóc và ngày Vọng, mặt trăng, mặt trời, trái đất thẳng hàng do đó mà Âm Dương giao hòa, Thiên Địa giao thông, “mặt trời mặt trăng nhìn rõ nhau, thấu suốt ánh sáng nhau, soi chiếu vào mọi tâm hồn con người trở nên sáng suốt, trong sạch, đẩy lùi được mọi đen tối vẩn đục cái tâm vốn sáng suốt, trong sạch từ trong bản thể” nên nếu thắp hương lễ bái vào ngày này thì những người đã khuất sẽ cảm nhận được tấm lòng của con cháu, lời cầu nguyện của người trần gian sẽ tới được tai của các vị thần linh.

Ngày nay khoa học phát triển, qua những nghiên cứu về thiên văn học, con người hiểu rằng, vào ngày Sóc, Vọng thì mặt trời, mặt trăng và trái đất nằm trên cùng một đường thẳng khiến cho thủy triều ở Trái Đất thay đổi mạnh mẽ. Rất có thể người thời xưa khi quan sát thiên nhiên nhận ra sự thay đổi này vào ngày Sóc, Vọng nhưng không rõ nguyên nhân vì sao nên quan niệm rằng các vị thần linh đang nổi giận.

Hơn nữa, cơ thể con người với 80% là nước nên “thủy triều sinh học” trong cơ thể cũng sẽ chịu ảnh hưởng của lực hút mạnh của Mặt Trăng và Mặt Trời, khiến cơ thể có những thay đổi về mặt sinh học, khác lạ hơn ngày thường. Bởi vậy, càng có lý do để con người tìm đến việc cúng lễ xoa dịu thần linh, cầu mong ông bà, tổ tiên phù hộ được bình an, mạnh khỏe.

Dân gian cũng có quan niệm trẻ em sinh vào hai ngày này đặc biệt hơn những đứa trẻ sinh vào ngày khác nên mới truyền miệng câu nói “Trai mồng một, gái hôm rằm”.

Ngày Sóc và ngày Vọng trong đạo Phật

Đạo Phật có một nghi lễ rất quan trọng là lễ Bố-tát. Từ Bố-tát là dịch âm từ tiếng Sanskrit “Posatha”, có nghĩa là nuôi lớn và duy trì. Trung Quốc dịch ý là lễ trưởng tịnh, tức ý nói là nuôi lớn sự thanh tịnh hay duy trì các thiện pháp. Như thế, lễ Bố-tát là ngày hành giả tu hành định kỳ thuyết giới, cùng nhắc nhở nhau về giới pháp, nhằm nuôi lớn các thiện pháp, khiến chúng trưởng thành trong sự thanh tịnh.

Truyền thống lễ Bố tát đã có từ khi Đức Phật còn tại thế. Ban đầu, Đức Phật cho phép đọc tụng giới bổn Ba-la-đề-mộc-xoa (Pātimokkha) các ngày thứ tám, mười bốn, mười lăm của mỗi nửa tháng. Sau đó, vì có nhiều vị Tỷ kheo khởi lên ý nghĩ nên đọc tụng giới bổn vào mỗi ngày thay vì chỉ ba lần trong nửa tháng, Ngài chỉ cho phép đọc tụng giới bổn vào ngày thứ mười bốn và mười lăm của mỗi nửa tháng. Đức Phật cũng cho phép tất cả Tỷ-kheo học cách tính toán ngày của nửa tháng theo lịch cổ Ấn Độ để định ngày hành lễ. Khi đạo Phật du nhập vào Trung Quốc và sau đó là Việt Nam, giao hòa với phong tục địa phương, ngày hành lễ Bố-tát được tăng đoàn điều chỉnh tính theo âm lịch.

Lễ Bố-tát thường được tổ chức định kỳ vào ngày không trăng và ngày trăng sáng tức ngày Sóc (ngày ba mươi hoặc mồng một) và Vọng (ngày mười bốn hoặc mười lăm) trong mỗi tháng âm lịch, tùy thuộc vào thời điểm chính xác của điểm Sóc và điểm Vọng).

Cúng lễ ngày Sóc, ngày Vọng

Ngày Sóc, Vọng theo mỗi tháng lại có ý nghĩa và tầm quan trọng khác nhau ví dụ ngày Sóc vào tháng giêng là mồng một Tết, ngày Vọng vào tháng bảy là lễ vu lan. Do đó, ở đây chúng ta sẽ chỉ nói tới ngày Sóc, Vọng trong tháng thường.

Thời gian cúng có thể vào đúng ngày (mồng một và ngày mười lăm) hoặc vào chiều ngày trước đó đều được tùy theo thời gian mà gia đình cảm thấy thuận tiện nhất.

Lễ cúng thì gia đình có thể dâng lễ chay hoặc lễ mặn. Lễ chay có thể gồm lọ hoa tươi, trầu cau, thuốc lá, đĩa quả tươi, hộp bánh kẹo, cốc nước tịnh, giấy tiền mã. Còn lễ mặn có thể thêm rượu trắng, đĩa xôi, gà luộc cùng các món mặn khác.

Tùy theo điều kiện gia đình mà lễ cúng có thể khác nhau nhưng điều quan trọng hơn tất cả đó là lòng hiếu kính của con cháu dành cho ông bà, tổ tiên và sự thành kính đối các bậc thần linh. Đây cũng là những ngày lành tốt để con người làm việc thiện, răn mình không làm điều xấu trong hành vi, ngôn ngữ và tư tưởng, góp phần làm giàu đẹp thêm truyền thống văn hóa tốt đẹp của người Việt từ bao đời nay...